Trong lịch sử những cơn sốt vàng, người ta luôn truyền tai nhau một bài học xương máu: Cách tốt nhất để làm giàu không phải là đi đãi vàng, mà là bán "cuốc và xẻng" cho những thợ đào.
Ngày nay, huyền thoại ấy đang được tái hiện một cách hoàn hảo bởi Caterpillar, gã khổng lồ vốn nổi tiếng với những cỗ máy công trình màu vàng biểu tượng. Không cần trực tiếp tạo ra ChatGPT hay chip bán dẫn, Caterpillar đang tận dụng triệt để làn sóng trí tuệ nhân tạo (AI) để phát triển mảng xây dựng cơ sở hạ tầng, trung tâm dữ liệu, qua đó đưa giá cổ phiếu và vốn hóa thị trường lên những đỉnh cao chưa từng thấy.
Tại hàng trăm công trường xây dựng trung tâm dữ liệu trên khắp nước Mỹ, Caterpillar cùng với Cummins, Generac và Rolls-Royce đang cung cấp hàng chục máy phát điện. Một số thiết bị đủ mạnh để cung cấp điện cho hơn 1.000 hộ dân, đảm bảo các mô hình AI và dịch vụ điện toán đám mây vận hành không gián đoạn.
Hóa ra những cỗ máy khổng lồ này là "gà đẻ trứng vàng". Dù nhu cầu AI bùng nổ đã kéo theo hàng trăm tỷ USD đầu tư, phần lớn số tiền đó vẫn chưa chảy vào túi các ông lớn Big Tech.
Thay vào đó, nó đang rơi vào tay các nhà thầu, lực lượng lao động tay nghề và những doanh nghiệp như Caterpillar và Cummins, những đơn vị sản xuất thiết bị quan trọng nhưng ít hào nhoáng.
Trong năm qua, cả hai công ty đều vượt mức tăng trưởng của S&P 500, thậm chí cổ phiếu còn tăng mạnh hơn nhiều tập đoàn công nghệ lớn như Amazon, Meta hay Microsoft. Tương tự những nhà cung cấp cuốc xẻng trong cơn sốt vàng California trước kia, các doanh nghiệp cơ sở hạ tầng đang kiếm bộn tiền từ làn sóng AI.
Kẻ "out trình" những gã khổng lồ công nghệ
Nhìn vào bảng điện tử, không ít nhà đầu tư sẽ phải giật mình. Trong khi những "ông kẹ" như Apple chỉ tăng trưởng khiêm tốn 8% hay Microsoft nhích nhẹ khoảng 1% trong 12 tháng qua, thì cổ phiếu Caterpillar đã âm thầm tăng gấp đôi, đạt mức cao kỷ lục mọi thời đại là 775 USD. Tính đến ngày 13/2/2026, vốn hóa thị trường của hãng đã nhảy vọt từ mức 270 tỷ USD vào cuối năm 2025 lên xấp xỉ 364 tỷ USD, mức tăng gần 100 tỷ USD.
Với kết quả này, Caterpillar chính thức chiếm ngôi vương về hiệu suất tăng trưởng trong chỉ số Dow Jones suốt 1 năm qua.
Nguyên nhân chính là việc giới đầu tư đang đặt cược vào sự hiện diện của Caterpillar trong các dự án trung tâm dữ liệu, hạ tầng năng lượng và các yêu cầu liên quan đến AI vẫn chưa hề chạm đỉnh.
Mọi người thường đóng khung Caterpillar trong hình ảnh những chiếc xe ủi, xe xúc tại các công trường xây dựng. Tuy nhiên, dưới sự dẫn dắt của CEO Joseph Creed, người đã gắn bó với tập đoàn từ năm 1997 và chính thức tiếp quản vị trí điều hành cao nhất vào tháng 5/2025, Caterpillar đã mở rộng danh mục kinh doanh một cách ngoạn mục.
Chiến lược của công ty hiện dựa trên ba trụ cột chính: ưu thế thương mại, dẫn đầu về công nghệ tiên tiến và thay đổi phương thức vận hành. Điều này đã mang lại kết quả tài chính rực rỡ.
Năm vừa qua, doanh thu của hãng đạt mức kỷ lục 67,6 tỷ USD. Đáng chú ý, lượng đơn đặt hàng tồn đọng (backlog) cũng chạm mốc 51 tỷ USD, tăng 70% so với cùng kỳ năm trước, tạo ra một tầm nhìn tăng trưởng cực kỳ rõ nét cho giai đoạn tới.
Số liệu từ Fortune còn cho thấy một bước ngoặt lịch sử: Trong năm 2024, phân khúc Năng lượng và Vận tải của Caterpillar đã mang về 28,8 tỷ USD doanh thu, lần đầu tiên vượt qua mảng Xây dựng truyền thống (vốn đạt 25,5 tỷ USD). Đây là minh chứng rõ nhất cho sự chuyển dịch trọng tâm của hãng sang các giải pháp năng lượng và hệ thống điện.
Tại sao là Caterpillar?
Câu hỏi đặt ra là: Một công ty máy móc hạng nặng thì liên quan gì đến trí tuệ nhân tạo? Câu trả lời nằm ở "xương sống" của AI - các trung tâm dữ liệu (Data Centers).
George Maglares, nhà phân tích tại Morningstar, nhận định rằng thay vì tự phát triển AI, Caterpillar cung cấp các thiết bị thiết yếu để vận hành và duy trì hạ tầng AI.
Các trung tâm dữ liệu khổng lồ đòi hỏi nguồn điện liên tục và hệ thống dự phòng cực kỳ khắt khe. Tại đây, Caterpillar đóng vai trò nhà cung cấp turbine cho nguồn điện chính, các bộ máy phát điện dự phòng và hệ thống lưới điện siêu nhỏ (microgrid) tích hợp giữa năng lượng truyền thống với năng lượng tái tạo và lưu trữ pin.
Có thể nói, nếu các chip GPU của Nvidia là "não bộ" của AI, thì hệ thống điện và hạ tầng mà Caterpillar cung cấp chính là "hệ tuần hoàn" giúp toàn bộ cơ thể ấy vận hành.
Mặc dù đang thăng hoa, cần nhớ rằng Caterpillar về cơ bản vẫn là một doanh nghiệp có tính chu kỳ cao, chịu ảnh hưởng trực tiếp từ sức khỏe của nền kinh tế toàn cầu.
Tuy nhiên, ở thời điểm hiện tại, các tín hiệu phục hồi đang lan tỏa khắp các mảng kinh doanh của hãng. Việc chi tiêu cho cơ sở hạ tầng tại Bắc Mỹ vẫn là động lực chính, đặc biệt là các dự án công và đầu tư tư nhân vào hạ tầng kỹ thuật số và năng lượng.
Ban lãnh đạo công ty dự báo tăng trưởng doanh thu trong năm nay sẽ rơi vào khoảng 5% đến 7%. Đây được xem là một con số khá thận trọng nếu nhìn vào nhu cầu bùng nổ hiện tại. Morningstar gần đây cũng đã nâng mức định giá hợp lý cho cổ phiếu CAT lên vùng 600 USD (thấp hơn giá thị trường hiện tại nhưng phản ánh kỳ vọng tích cực về dòng tiền).
Cuốc xẻng thời AI
Tờ Business Insider (BI) cho hay không riêng gì Caterpillar, trong khi các hãng công nghệ lỗ ròng vì AI chưa đem về lợi nhuận thì chính những công ty phi công nghệ lại được hưởng lợi từ dòng vốn hàng trăm tỷ USD đổ vào đây, ví dụ như Primoris và Dycom Industries, những đơn vị xây dựng đường ống và hạ tầng cáp quang kết nối trung tâm dữ liệu với khí đốt tự nhiên và internet.
Tuy nhiên nếu nói về lợi nhuận thì các công ty sản xuất máy phát điện lại có vị thế đặc biệt thuận lợi bởi hàng loạt dự án trung tâm dữ liệu AI chạy đua xây dựng đều tiêu thụ điện khổng lồ, nhu cầu về điện dự phòng và nguồn điện ngoài lưới tăng vọt.
"Ngành phát điện chưa bao giờ chứng kiến quy mô như thế này, chưa từng, dưới bất kỳ hình thức nào," Tom Shepherd, lãnh đạo mảng trung tâm dữ liệu của Cummins, nói với Business Insider (BI).
Khoảng một thập kỷ trước, Shepherd quản lý mảng phát điện trị giá 50 triệu USD mỗi năm tại Oklahoma, chủ yếu bán hệ thống Cummins cho bệnh viện và nhà máy xử lý nước thải. Khi đó, ông chỉ nhớ có một trung tâm dữ liệu lớn duy nhất trong khu vực, do Google vận hành.
"Lúc đó không có quy mô nào đáng kể," ông nói.
Ngày nay, Alphabet (Google) đã có hơn hai chục trung tâm dữ liệu đang vận hành hoặc xây dựng trên khắp nước Mỹ. Tập đoàn liên tục nâng dự báo vốn đầu tư cho năm 2025 qua mỗi quý, và hiện ước tính tổng chi tiêu sẽ đạt ít nhất 91 tỷ USD vào cuối năm. Con số này chỉ là một phần của 7.000 tỷ USD mà thế giới sẽ đổ vào trung tâm dữ liệu đến năm 2030, theo McKinsey.
Với các doanh nghiệp công nghiệp thiên về sản xuất đang phải đối mặt với thuế quan, chi phí đầu vào leo thang và lãi suất cao kéo dài, nhu cầu từ trung tâm dữ liệu trở thành "phao cứu sinh".
Tờ BI từng dựa trên các giấy phép máy phát điện diesel để ước tính tốc độ mở rộng của trung tâm dữ liệu và nhận thấy, nếu tất cả đi vào hoạt động, mức tiêu thụ điện của chúng có thể tương đương cả bang Florida.
Điều trớ trêu là doanh số động cơ xe tải, mặt hàng chủ lực của Cummins, đã giảm trong năm 2025, nhưng công ty lại bán được 2,6 tỷ USD thiết bị phát điện cho ngành trung tâm dữ liệu trong năm 2024, và dự báo con số này sẽ tăng thêm 30–35% trong năm nay, CEO Jennifer Rumsey cho biết trong một cuộc họp gần đây.
Mảng phát điện của Caterpillar (thường gọi tắt là Cat) đã tăng từ 8,4% tổng doanh thu năm 2021 lên hơn 14% trong chín tháng đầu năm 2025. Còn đơn vị hệ thống năng lượng của Rolls-Royce ghi nhận doanh thu kỷ lục vào tháng 2/2025, một phần nhờ mức tăng 46% mỗi năm trong doanh số bán cho trung tâm dữ liệu.
Cảnh báo
Mặc dù vậy theo BI, một vài chỉ báo cho thấy thị trường có thể đang đẩy nhóm "cuốc xẻng thời AI" đi quá xa. Tháng 10/2025, Morgan Stanley ước tính mảng phát điện của CAT đang được nhà đầu tư định giá gấp 60-100 lần thu nhập vận hành. Con số tương tự đối với Nvidia là 25 lần, với GE Verova (một doanh nghiệp thiết bị điện khác) là 28 lần.
Dẫu vậy bà Melissa Busen, người đứng đầu mảng điện lực của Cat, cho biết bà không quá lo lắng. Tồn kho đơn hàng của Caterpillar gần gấp ba mức của năm năm trước. Bà nói các khách hàng lớn đều lập kế hoạch cho nhiều năm tới, và nếu một bên gặp khó khăn, sẽ có bên khác thay thế. Caterpillar đã cung cấp thiết bị cho ngành trung tâm dữ liệu từ đầu những năm 1990 và đã "xây dựng những mối quan hệ đối tác thực sự" với thế hệ hyperscaler mới.
Năm 2024, hãng khởi công dự án mở rộng 725 triệu USD tại nhà máy động cơ ở Lafayette, Indiana, nơi có 1.900 nhân viên. Việc mở rộng này sẽ giúp tăng gấp đôi sản lượng động cơ mà các nhà phát triển trung tâm dữ liệu đang săn đón, dự kiến đi vào hoạt động năm 2027. Rolls-Royce cũng đang mở rộng nhà máy sản xuất linh kiện máy phát điện tại South Carolina và Minnesota.
Nhu cầu không chỉ đến từ Mỹ. Việc xây dựng trung tâm dữ liệu tại châu Á và châu Âu cũng góp phần thúc đẩy thị trường, và nhiều máy phát điện được sản xuất ngoài nước Mỹ.
Cummins cho biết đầu năm nay họ dự định đầu tư 200 triệu USD vào các nhà máy phát điện tại Ấn Độ, Anh và Mỹ. Công ty muốn tăng gấp đôi năng lực sản xuất các động cơ 95 lít khổng lồ dùng cho máy phát trung tâm dữ liệu.
Bên cạnh các máy phát dự phòng vốn chỉ chạy khi cần, dòng tiền còn đến từ những thiết bị hoạt động liên tục. Do các công ty điện lực không thể kết nối lưới điện đủ nhanh, ngày càng nhiều doanh nghiệp, từ Microsoft, Amazon đến Coreweave và các nhà vận hành khu vực như Joule, tìm đến Cat và Cummins để mua máy phát và turbine chạy khí tự nhiên có thể vận hành 24/7 trong nhiều tháng hoặc nhiều năm.
Bà Busen cho biết khách hàng giờ đây không chỉ quan tâm đến động cơ và turbine, mà muốn một "giải pháp tích hợp hoàn chỉnh" cho nhu cầu điện: bao gồm pin, bộ nghịch lưu và hệ thống điều khiển.
Thậm chí theo lãnh đạo Shepherd của Cummins, giới hạn lớn nhất hiện tại của ngành điện nói riêng và cơ sở hạ tầng nói chung là khả năng mở rộng quy mô bắt kịp làn sóng AI trên thị trường hiện nay chứ không phải định giá quá cao.
*Nguồn: Fortune, BI
